Φεβρουάριος 2026. Ο εκπρόσωπος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ δηλώνει ότι η Κούβα βρίσκεται στα πρόθυρα ανθρωπιστικής «κατάρρευσης» εάν δεν εξασφαλιστούν καύσιμα. Η κρίση καυσίμων, μετά τον αποκλεισμό του πετρελαίου που ξεκίνησε ο Ντόναλντ Τραμπ, έχει εκτοξεύσει τις τιμές των τροφίμων, προκαλεί σοβαρές ελλείψεις και τεράστιες διακοπές ρεύματος σε ολόκληρη τη χώρα που μπορεί να φτάσουν τις 20 ώρες.
Πρόκειται για μια κλιμάκωση της ασφυξίας, που αγγίζει τα όρια της επιβίωσης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε βέβαια πως η κουβανική κοινωνία έχει οικοδομήσει ένα σύστημα, όπου η επιβίωση είναι συλλογική διαδικασία που δοκιμάζεται και ανασυγκροτείται διαρκώς μέσα στις συνθήκες αποκλεισμού.
Η πιο χαρακτηριστική στιγμή αυτής της εμπειρίας υπήρξε η λεγόμενη «Ειδική Περίοδος» της δεκαετίας του 1990, όταν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Κούβα έχασε σχεδόν το 80% των εμπορικών της σχέσεων. Το ΑΕΠ μειώθηκε δραματικά, οι εισαγωγές καυσίμων σχεδόν εξαφανίστηκαν και η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με γενικευμένες ελλείψεις σε τρόφιμα, ηλεκτρική ενέργεια και βασικά αγαθά.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η απάντηση δεν ήταν η διάλυση της κοινωνίας, αλλά η αναδιοργάνωσή της. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν η ανάπτυξη της αστικής γεωργίας.
Σε άδεια οικόπεδα, αυλές, ακόμα και σε δημόσιους χώρους, δημιουργήθηκαν καλλιέργειες μικρής κλίμακας – οι λεγόμενοι organopónicos – που τροφοδοτούσαν άμεσα τις τοπικές κοινότητες. Η παραγωγή τροφίμων αποκεντρώθηκε και έγινε πιο αυτάρκης, με έμφαση σε βιολογικές μεθόδους, καθώς η έλλειψη λιπασμάτων και καυσίμων κατέστησε αναγκαία την προσαρμογή. Παράλληλα όμως, η Κούβα εμβάνθυνε τις διεθνείς συνεργασίες με χώρες όπως η Ρωσία, το Ιράν και η Κίνα, επιχειρώντας να σπάσει την απομόνωση και να εξασφαλίσει πρόσβαση σε ενέργεια, τεχνολογία και βασικά αγαθά.
Ας πάμε όμως πάλι πιο πίσω και σε ένα έγγραφο με ημερομηνία 6 Απριλίου 1960, που μας διδάσκει πώς ξεκίνησε να χτίζεται η αρχιτεκτονική του αποκλεισμού από τις ΗΠΑ. Το έγγραφο δεν ήταν μεγάλο. Λίγες παραγράφους, γραμμένες με τη λιτή γλώσσα του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών. Ο τίτλος του ήταν «Η Παρακμή και η Πτώση του Κάστρου». Η σφραγίδα: «ΑΠΟΡΡΗΤΟ».
Ο συγγραφέας του ήταν ο Λέστερ Ντιούιτ Μάλορι, αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών για τις Διαμερικανικές Υποθέσεις. Έγραψε για τον ανώτερό του, Ρόι Ρούμποτομ, Βοηθό Υπουργείου Εξωτερικών για το Δυτικό Ημισφαίριο. Ο Μάλορι παραδέχτηκε ότι η επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο ήταν εξαιρετικά δημοφιλής στην Κούβα. Επειδή δεν ήταν αποτελεσματική η αντιπολίτευση, κατέληξε ότι ο μόνος τρόπος να υπονομευθεί η υποστήριξη προς τον Κάστρο ήταν «μέσω της απογοήτευσης και της δυσαρέσκειας που βασίζονται στην οικονομική στέρηση και δυστυχία».
Το ίδιο το έγγραφο ζητούσε «δράση που, όσο πιο επιδέξια και αθόρυβη γίνεται, θα επιφέρει τα μεγαλύτερα πλήγματα στερώντας χρήμα και εφόδια από την Κούβα, μειώνοντας χρηματικούς και πραγματικούς μισθούς, προκαλώντας πείνα, απόγνωση και ανατροπή της κυβέρνησης».
Το έγγραφο αποχαρακτηρίστηκε και βρίσκεται σήμερα στο Εθνικό Αρχείο Ασφαλείας του Πανεπιστημίου Τζορτζ Ουάσινγκτον.
Ανάμεσα στο 1960 και στο 2026, η αρχιτεκτονική της ασφυξίας χτίστηκε προσεκτικά, όροφο προς όροφο.
Το αμερικανικό εμπάργκο κατά της Κούβας δεν είναι ένας νόμος. Είναι ένα περίπλοκο πλέγμα νόμων, προεδρικών διαταγμάτων και κανονισμών – αυτό που ο ίδιος ο Φιντέλ Κάστρο αποκαλούσε «ένα μπερδεμένο κουβάρι νήματος». Εξελίχθηκε επί εξήντα χρόνια, χαλαρώνοντας και σφίγγοντας από διοίκηση σε διοίκηση, ανάλογα με την προτίμηση κάθε προέδρου για σκληρή ή ήπια ισχύ απέναντι στην Αβάνα.
Η πρόθεσή του, ωστόσο, ήταν πάντα γραμμένη με ανοιχτό τρόπο στα μυστικά έγγραφα της εποχής. Ο Αϊζενχάουερ αποκόπτει τις εξαγωγές ζάχαρης και απαγορεύει τις αμερικανικές εξαγωγές.
Ακολούθησε ο Κένεντι, ο οποίος, πριν υπογράψει τον επίσημο αποκλεισμό τον Φεβρουάριο του 1962, φρόντισε να εξασφαλίσει πάνω από χίλια κουβανικά πούρα για προσωπική χρήση. Τα επόμενα χρόνια επιβεβαίωσαν την εμμονή σε μια στρατηγική που δεν πέτυχε τον βασικό της στόχο, δηλαδή την ανατροπής της σοσιαλιστικής κυβέρνησης.
Ο Τζόνσον πίεσε τα κράτη του ΟΑΚ να συμμετάσχουν στον αποκλεισμό, κυρίως με δωροδοκίες και απειλές. Μόνο το Μεξικό αρνήθηκε. Ο Ρίγκαν τιμώρησε την Κούβα για τη στήριξη επαναστατικών κινημάτων στην Κεντρική Αμερική. Ο Μπους ο νεότερος μείωσε τα εμβάσματα, έκοψε τα ακαδημαϊκά προγράμματα ανταλλαγής, περιόρισε τα ταξίδια των ίδιων των Κουβανοαμερικανών σε ένα ανά τριετία.
Αυτό που δεν αναφέρεται ποτέ αρκετά δυνατά είναι το εξής: Η ίδια η CIA, σε απόρρητη μελέτη του 1982, κατέγραψε ψυχρά ότι οι κυρώσεις «δεν έχουν επιτύχει κανέναν από τους στόχους τους» και ότι το πολιτικό κόστος υπερβαίνει τα οφέλη. Αυτή η έκθεση κρατήθηκε μυστική. Η πολιτική συνεχίστηκε.
Ο Νόμος για την Κουβανική Δημοκρατία — ο λεγόμενος νόμος Torricelli — ψηφίστηκε το 1992. Το εμπάργκο, που μέχρι τότε ήταν κυρίως προεδρική υπόθεση, κωδικοποιήθηκε, σφίχτηκε και επεκτάθηκε. Η απαγόρευση εμπορίου μεταξύ Κούβας και θυγατρικών αμερικανικών εταιρειών σε τρίτες χώρες επανήλθε, κόβοντας 700 εκατομμύρια δολάρια σε ετήσιες συναλλαγές, με το μεγαλύτερο μέρος να είναι σε τρόφιμα και φάρμακα.
Ο Κλίντον έκανε τον οικονομικό αποκλεισμό νόμο του Κογκρέσου με τον Helms-Burton το 1996, καθιστώντας από τη φύση του αδύνατη οποιαδήποτε μελλοντική προεδρική χαλάρωση χωρίς ψήφο της Βουλής. Ταυτόχρονα, ο Τίτλος ΙΙΙ εξέτεινε την αμερικανική δικαιοδοσία σε ξένες εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην Κούβα. Δεν τέθηκε σε εφαρμογή επί δεκαετίες, μέχρι που ο Τραμπ το 2019 αποφάσισε να τον ενεργοποιήσει, πυροδοτώντας κύμα αγωγών κατά εταιρειών σε όλο τον κόσμο.
Ο Ομπάμα από την μεριά του, ανακοίνωσε κάποια ομαλοποίηση σχέσεων, αλλά ο οικονομικός στραγγαλισμός δεν καταργήθηκε. Ο Τραμπ μετά το 2017 ξεκίνησε τη νέα επιθετική του γραμμή, υποσχόμενος στους Κουβανοαμερικανούς ψηφοφόρους ότι θα αρπάξει την Κούβα. Ο Μπάιντεν από την πλευρά του, μόλις εκλέχθηκε, συνέχισε στο ίδιο μοτίβο του αποκλεισμού και της οικονομικής πολιορκίας.
Στο τέλος του 2021, η Κούβα υπολόγισε το σωρευτικό κόστος έξι δεκαετιών αποκλεισμού σε πάνω από 144 δισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που ξεπερνά το 1,3 τρισεκατομμύριο σε προσαρμοσμένες τιμές. Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ψήφισε για 29η φορά κατά του εμπάργκο με 184 χώρες υπέρ και μόνο δύο κατά: τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Αυτό που ο Μάλορι ζήτησε το 1960, ο Τραμπ το επιδιώκει πλέον με κάθε μέσο και χωρίς τον μανδύα της «δημοκρατίας». «Πιστεύω ότι θα πάρω την Κούβα. Είτε την ελευθερώσω, είτε την πάρω – νομίζω ότι μπορώ να κάνω ό,τι θέλω μαζί της, αν θέλετε να ξέρετε την αλήθεια», είπε από το Οβάλ Γραφείο στις 16 Μαρτίου, ενώ μόλις πριν λίγες ημέρες δήλωσε πάλι γεμάτος έπαρση: οι ΗΠΑ μπορεί να «περάσουν από την Κούβα», αφού πρώτα «τελειώσουν» με το Ιράν».
Το σχέδιό του μπήκε σε εφαρμογή τον Ιανουάριο του 2026. Με εκτελεστικό διάταγμα κήρυξε εθνική έκτακτη ανάγκη λόγω της Κούβας και εξουσιοδότησε δασμούς σε κάθε χώρα που προμήθευε πετρέλαιο στο νησί.
Το αποτέλεσμα ήταν αυτό που ο ίδιος ο Μάλορι είχε προβλέψει. Τα νοσοκομεία λειτουργούν σε ελάχιστη ισχύ. Οι άνθρωποι καίνε ξύλα για να ζεστάνουν νερό. Τον Μάρτιο, η χώρα έμεινε χωρίς ρεύμα για 29 συνεχείς ώρες σε εθνικό επίπεδο.
Στις 4 Απριλίου, Αμερικανοί βουλευτές επισκέφτηκαν την Αβάνα και είδαν με τα ίδια τους τα μάτια τι σημαίνει στην πράξη η πολιορκία: «Είδαμε πρόωρα μωρά σε θερμοκοιτίδες, βάρος μόλις ενός κιλού, που κινδυνεύουν, γιατί οι συσκευές τους δεν λειτουργούν χωρίς ρεύμα. Παιδιά δεν μπορούν να πάνε σχολείο. Ασθενείς με καρκίνο δεν λαμβάνουν θεραπεία. Η παραγωγή τροφίμων έχει πέσει στο 10% των αναγκών του πληθυσμού».
Πριν λίγες ημέρες, 86 οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατήγγειλαν σχέδια αμερικανικών στρατιωτικών αξιωματούχων να κρατούν στο Γκουαντάναμο Κουβανούς πρόσφυγες, δηλαδή ανθρώπους που φεύγουν από την κρίση που η ίδια η Αμερική δημιούργησε.
Όταν ο Μάλορι έγραψε για «πείνα και απόγνωση» το 1960, σήμερα αυτό σημαίνει με ιατρικούς όρους:
96.000 χειρουργεία αναβλημένα.
32.000 έγκυες χωρίς παρακολούθηση.
16.000 καρκινοπαθείς με διακοπτόμενη θεραπεία.
30.000 παιδιά που κινδυνεύουν να μείνουν ανεμβολίαστα.
Οι ΗΠΑ, που αποκαλούν τον εαυτό τους φάρο της ελευθερίας, έχουν αφιερώσει περισσότερα χρόνια στην καταστροφή της Κούβας από όσα έχουν αφιερώσει σε κάθε άλλο εγχείρημα της ψυχροπολεμικής τους ιστορίας. Πάνω από εξήντα χρόνια αποκλεισμός, και η απάντηση είναι πάντα η ίδια: περισσότερη πίεση, μεγαλύτερος αποκλεισμός, σκληρότερη τιμωρία.
Όμως, η Κούβα στέκεται όρθια και αυτό, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, είναι που δεν συγχωρεί η Ουάσινγκτον.
του Ηλία Σκυλλάκου
